ÇÜPAC-WebCat
Çukurova Üniversitesi Web Tabanlı Çevrim-içi
Katalog Tarama Sistemi
Prof. Dr. Zeynel Cebeci Dr. Bülent Mıtış Uzman Ramazan Çakır
Ç.Ü. Bilgisayar Bilimleri Ç.Ü. Bilgisayar Bilimleri Ç.Ü. Kütüphane ve
Uygulama ve Araştırma Uygulama ve Araştırma Dokümantasyon Daire
Merkezi, Adana Merkezi,
Adana Başkanlığı,
Adana
zcebeci@cu.edu.tr bmitis@cu.edu.tr
cakir@cu.edu.tr
Giriş
Daha önceleri genelde
Telnet servisleri aracılığıyla çevrim-içi hizmet veren kamu erişimine açık
kütüphane katalogları (OPACs), son bir kaç yıl içinde Web teknolojilerinde
görülen gelişmeler ve kullanımda yaygınlık nedeniyle Web ortamına taşınmaktadır.
Web tabanlı kütüphane yazılımları geliştiren ve pazarlayan çok sayıda firma
olup bunlardan uluslararası ölçekte tanınmışlarından bazıları ve ürünleri
Çizelge 1'de görülmektedir (11,12).
Yapılan çalışmalar, kütüphane otomasyon veya daha genel olarak bilgi
sistemleri ve teknolojileri gittikçe gelişen önemli bir faaliyet ve ticaret
alanı durumuna gelmiş bulunduğunu göstermektedir.
Çizelge
1. Bazı popüler Web-tabanlı katalog sistemleri
|
Firma |
Yazılım |
|
Innovative Interfaces, Inc. |
Innopac |
|
SIRSI Corp. |
WebCat |
|
Data Research Associates |
DRA Web |
|
Auto Graphics |
WebPac |
|
BLCMP Library Services Ltd. |
TalisWeb Opac |
|
Ameritech Library Services |
Dynix WebPAC |
|
AdLib Information Systems |
AdLib WWW-Opac |
|
Endeavor Information Systems |
Pilot |
|
VTLS Inc. |
VTLS Web Gateway |
|
Aleph Ex-Libris |
Aleph |
Ülkemizde
katalog tarama sistemleri Milli Kütüphane dışında genelde üniversite
kütüphanelerinde hizmet vermektedir. Ancak, üniversitelerimizde de Web-tabanlı
katalog sistemleri henüz yaygın kullanımda olmayıp sadece gelişmiş bazı
üniversitelerde son bir kaç yıl içinde hizmete konulmuş bulunmakta ve
konulmaktadır.
Katalog
tarama sistemleri kullanımına üniversitelere göre baktığımızda, İstanbul Teknik
Üniversitesi, Boğaziçi Üniversitesi ve Ege Üniversitesi Kütüphanelerinin
Innovative Interfaces Inc. tarafından geliştirilen INNOPAC sistemini; Ortadoğu
Teknik Üniversitesi Kütüphanesi’nin VTLS Inc. tarafından geliştirilen VTLS Web
Gateway sistemini kullandıkları görülmektedir. Milli Kütüphane’de ise yine dış
kaynaklı ALEPH sisteminin Türkçeleştirilmiş bir sürümü hizmet vermektedir.
Türkçe
arabirimli ve Web arama sistemi olarak Anadolu Üniversitesi'nce geliştirilen
KYBELE; Bilkent Üniversitesi’nce geliştirilen ve Bilkent, Beykent ve Başkent
Üniversitelerince kullanılan BLISS;
Ankara Üniversitesi'nce geliştirilmiş olan BİL-SİS hiç şüphesiz en
tanınmış ve ardında değeri ödenemeyecek emek ve gayretlerin bulunduğu kütüphane
yazılımlarıdır. Özel bir bilgisayar yazılım şirketi tarafından geliştirilmiş ve
pazarlanmakta olan Yordam 2001 olup Kocaeli, Mimar Sinan, Sakarya, Gaziantep, 100. Yıl, Trakya, K.Maraş Sütçü
İmam, Galatasaray ve bazı başka
üniversiteler, özel şirket ve kamu kurumlarına kullanılmakta olan bir diğer
Türkiye kökenli Web tabanlı katalog tarama sistemidir (1,2,3,4,5,6,7,8,9).
Aslında, dünya üniversitelerinde
de Web-tabanlı çalışmalar oldukça yeni olup 2-3 yıldan bu yana çekici olmaya
başlamıştır. Örneğin Boston University ile University of Wisconsin-Milwaukee
Web-tabanlı kütüphane tarama sistemlerini 1999 yılı içinde
projelendirmişlerdir. Dünya kütüphanelerinde kullanılan katalog servislerinin
ayrıntılı listesi ve kullanılmakta olduğu kütüphaneler University Of
Saskatchewan Kütüphanesi’nin Web sitesinde yapılan incelemeler, Amerikan ve
Avrupa üniversitelerinin büyük çoğunluğunun son birkaç yıl içinde Web tabanlı
kataloglama servislerini yaygın olarak kullanmaya başladıkları görülmektedir
(11).
Çukurova Üniversitesi'nin
Kampus Fiber-Optik Ağ Omurgası'nın tamamlanması ve birimler arası hızlı ve
ekonomik iletişimi sağlayabilecek altyapının tamamlanması Üniversitede Web tabanlı hizmetlere talep yaratmıştır.
Ancak, Merkezi Kütüphane’de kullanılmakta olan metin-tabanlı bir sunucu/istemci
yazılımı olan BLISS PC’nin Internet/intranet’e açılmasındaki güçlükler ve lisanslama
ücretinin yüksekliği Üniversitemizi yeni arayışlara yöneltmiştir. Sonuçta,
Çukurova Üniversitesi Kütüphanesi Katalog Veritabanı’nın gerek üniversite içine
ve gerekse Internet yoluyla tüm dünyaya açılarak hizmet vermesi için
Web-tabanlı Katalog ve Kütüphane Hizmetleri Sistemi'nin (ÇÜPAC = Çukurova
University Online Public Access) geliştirilmesi karar verilmiştir. ÇÜPAC, 2 ay süren bir çalışma sonunda Eylül
2000’de tamamlanarak hizmete açılmıştır.
Bu makalede, ÇÜPAC’ın kısa bir tanıtımının yapılması amaçlanmaktadır.
ÇÜPAC Nedir?
ÇÜPAC, Çukurova
Üniversitesi Merkezi Kütüphane Çevrim-İçi Web Tabanlı Katalog Tarama ve Ödünç
Alma Sistemi Projesi kapsamında geliştirilmiş bir kütüphane uygulamasıdır.
Çukurova University-Public Access Catalog sözcüklerinin baş harfleri
kullanılarak ÇÜPAC proje kod adıyla başlatılan uygulamanın Web’e açılan kısmı
“WebCat” olarak isimlendirilmiştir (13).
ÇÜPAC-WebCat ile katalog
tarama, ödünç alma, okuyucu-kütüphane iletişimleri gibi işlemlerin Web tabanlı
sistemler aracılığıyla etkin, hızlı ve çalışma zamanlarından bağımsız bir
şekilde gerçekleştirilebilmesi amaçlanmış, Üniversitenin kendi olanaklarıyla ve
kaynaklarıyla geliştirmiş olduğu bir tarama sistemi üretilmiştir. ÇÜPAC proje
çalışmalarına Haziran 2000’de başlanmış, Ağustos 2000 itibariyle test aşamasına
geçilmiş ve Eylül 2000’de hizmete açılmıştır.
ÇÜPAC,
henüz yeni oluşturulmuş bir ürün olduğundan bazı yetenekleri bakımından
eleştiriye açık olduğu ileri sürülebilir. Ayrıca, ÇÜPAC'ın mevcut versiyonu
halen kullanılmakta olan BLISS uygulamasının dBASE veritabanları üzerinde
çalıştığından hız bakımından Web üzerinden erişimlerde bazı performans
eksiklikleri gözlenebilir. Bu nedenle ÇÜPAC'ın Çukurova sitesindeki mevcut
hızının ürünün performansı bakımından bir kriter olarak ele alınmaması gerekir.
Çünkü, ÇÜPAC tüm performans önerileri ve teknikleri dikkate alınarak yüksek
ölçekli veritabanı sistemleri üzerinde de çalıştırılabilir şekilde
tasarlanmıştır.
Ç.Ü.
Bilgisayar Bilimleri Uygulama Araştırma Merkezi'nce için geliştirilen ÇÜPAC,
Ç.Ü. Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı’nca işletilmekte olup tüm
kullanıcılara açıktır. Ancak, okuyucu hizmetleri şimdilik sadece Üniversite
personeli ve öğrencileri için verilmektedir.
ÇÜPAC sistemi halen http://cupac.cu.edu.tr
adresinde hizmet vermektedir (Görüntü 1).
ÇÜPAC'ın
mevcut sürümü Windows işletim platformlarında (Win9x, WinNT, Win2000) hizmet
vermek üzere tasarlanmıştır. ÇÜPAC, MS Access, dBase, FoxBase, Paradox gibi
düşük performanslı veritabanları yanında MS SQL Server, Sybase, Oracle gibi
yüksek performanslı veritabanları ile de çalışacak şekilde Microsoft UDA ve
Active Server Pages (ASP) çekirdek teknolojileri kullanılarak tasarlanmıştır.
ÇÜPAC için herhangi bir
donanım kısıtlaması olmamakla birlikte, 850 MHz üstünde en az iki adet CPU ve
256 MB ana bellek kapasiteli sistemlerle çalışılması optimum bir memnuniyet
için tavsiye edilmektedir.
Görüntü 1. ÇÜPAC-WebCat Giriş
ÇÜPAC-WebCat’e
Daha Yakından Bakış
Üyelik,
Oturum Açma ve Kapatma İşlemleri
ÇÜPAC
katalog bilgi sistemini kullanabilmek için Web üzerinden kayıtlı üye olunması
gerekmektedir (Görüntü 2). Gerek okuyucu profillerini ortaya koyan bilgilerin
elde edilmesi ve gerekse Web ve e-posta iletişiminin otomasyonu için bazı
bilgilerin alınması güçlüğünün aşılması en pratik şekilde bu yolla Web
üzerinden üyelikle sağlanabilmektedir. Bu nedenle ÇÜPAC’ta da Web üzerinden
üyelik işlemi zorunlu hale getirilmiştir. Okuyucu üyelik işlemine ait
bilgilendirmeler anında elektronik olarak okuyucu hizmetleri birimine
ulaşmaktadır.
Bir kez
yapılan üyelik işleminden sonra diğer oturumlarda üyenin kendi belirlediği
kullanıcı ismi ve şifre yazılıp “Bağlan” düğmesi tıklanarak sisteme oturum
başlatılabilmektedir (Görüntü 3). Sonraki oturumlarda kullanıcı hesabı ve
şifrenin girilmesi yeterli olmaktadır.
Gerek sunucu sistem üzerindeki işi yükünün optimize edilmesi ve gerekse izleyen
oturumlarda kullanıcı yönlendirmelerine esas olacak bilgilerin kayıt altına
alınması amacıyla ÇÜPAC’ta ayrıca “oturum kapatma” seçeneği de bulunmaktadır
(Görüntü 3).
Görüntü 2. Üye Olma İşlemi Ekran Görüntüsü
Görüntü 3. Oturum Açma
(solda) ve Kapatma (sağda) İşlemleri Ekran Görüntüsü
Katalog Tarama İşlemleri
ÇÜPAC-WebCat’te, okuyucunun isteği ve deneyimine göre
kullanabileceği basit, bileşik ve gelişmiş arama olmak üzere üç ayrı seçenek
sunulmaktadır.
Basit
Arama
ÇÜPAC’ta:
·
Başlık alanına göre
·
Yazar adı soyadına göre
·
Konuya göre
·
ISBN Numarasına göre
·
Referans Numarasına göre
·
Tüm Alanlara göre
arama yapılabilir. Bu moda
giriş için "Basit Tarama" bağını tıklamak yeterlidir.
Görüntü
4. Basit Arama Ekran Görüntüsü
Kullanıcının
karşısına gelen basit arama formunda (Görüntü 4) hangi kritere göre arama
yapılacaksa ilgili kriter "Aranan Alan" kutusundan seçilir.
"Sözcükler/Deyim" kutusuna aranılan sözcük veya sözcük grubu yazılır.
Tarama sonucunda bu sözcüklerden herhangi birinin geçtiği kayıtlar
bulunacaktır. Aranılan sözcükler büyük veya küçük harfler kullanılarak
yazılabilir. Örneğin, "Aranan Alan" kutusundan Yazar seçilip
"Sözcükler/Deyim" kutusuna da bek yazılıp arama yapılırsa, “Bek”
sözcüğünün yanı sıra Bekir, Atabek, Karabekir, Özbek gibi sözcükler de bulunup
görüntülenecektir. "Tercih ve Görüntüleme Ayrıntılarından"
"Dil", "Tür/Ortam", "Kütüphane", "Yıl",
"Sonuç Sayısı", "Arama Biçimi" ve "Sıralama
Alanı" tercihleri de belirtildikten sonra "Aramaya Başla"
düğmesi tıklanarak aranılan kayıtların, aranılan sözcük/sözcüklere ve Internet
bağlantısının iletişim hızına bağlı olarak birkaç saniye içinde ekranda
görüntülenmesine başlanmaktadır.
Tercih ve
Görüntüleme Ayrıntıları
ÇÜPAC’ta
basit, bileşik ve gelişmiş arama seçeneklerinde kullanıcı isterse arama
sonuçlarına ilişkin bazı özelleştirmeler yaparak arama işlemini
gerçekleştirebilmektedir (Görüntü 4). Dil, tür, kütüphane, yıl, sonuç sayısı,
arama biçimi ve sıralama alanı seçimi özel seçenekler durumundadır.
Dil:
Tüm diller veya 25 dil seçeneğinden istenilen bir dil seçilerek sadece seçilen
dilden veya tüm dillerden ilgilenilen kayıtların bulunması sağlanabilir.
Tür/Ortam:
Kitap, Tez, Süreli Yayın, Roman vs. belirlenebilmektedir.
Kütüphane: Şu an
için Merkezi Kütüphane seçilmekle birlikte ileride Birim/Bölüm kütüphaneleri de
seçilebilecektir.
Yıl: Herhangi bir yıla ait yayınlar aranılıyorsa Yıl giriş kutusuna
aranılan yıl, örneğin 1999 girilebilir.
Görüntü
5. Basit Arama Sonucu Ekran Görüntüsü
Sonuç Sayısı: Bu alanda ekranda bir sayfada kaç kayıt bilgisi görmek
isteniliyorsa o sayı belirtilebilir.
Arama Biçimi: Sözcükler/Deyim kutusuna
aramak için birden fazla kelime yazılırsa, bunların sadece birinin veya
tamamının geçtiği veya yazılan şekilde olan kayıtların bulunması sağlanabilir.
Sıralama Alanı: Bulunan kayıtların sırasız veya istenilen bir alana göre
sıralı görüntülenmesi için bu kutu kullanılabilir.
Arama
Sonuçları Ekranı
ÇÜPAC-WebCat’te
arama sonuçları kayıt kümesinin dolaşılması (navigation) kolay kullanım ve
bilgilendirici olma (informative) olarak tasarlanmıştır. Arama sonuçları
başlığının hemen altında bulunan ve ekranın altında da tekrarlanan sayfa
numaraları aramanın toplam kaç sayfa olduğunu gösterir (Görüntü 5). Hangi sonuç
ekranına doğrudan ulaşılmak isteniyorsa ilgili sayfa numarasından erişilebilir.
Sayfa numaralarının yanında bulunan sağa ve sola yön bağlantıları sonraki veya
önceki sayfalara geçiş sağlar.
Arama
sonuçlar listesindeki "Yazarlar" sütunundaki yazar adına tıklanınca
sadece o yazarın kayıtları görüntülenir. (Görüntü 6)
Görüntü 6. Bir Yazara Ait
Tüm Kayıtların Ekran Görüntüsü
"Raf
No" yayının kütüphanede bulunduğu yeri gösterir. "Tür" sütunundaki
K yayının kitap olduğunu belirtir (Görüntü 6).
Ayrıntı
düğmesi tıklandığında ise koleksiyona ait katalog ayrıntıları
görüntülenir. Ayrıntı bilgileri
sayfasında İstenilirse "Listeye Ekle" tıklanarak seçilen yayınların
yazıcıdan baskısını yapmak ve/veya diskete kayıt yapmak üzere bir listesi
oluşturulabilir. "Tarama Listesini Gör” tıklanarak seçilen kitapların
listesi ekranda görülebilir. "Tarama Listesini Yazdır" ile liste
yazdırılıp bu liste ile kütüphaneye gidilerek işler kolaylaştırılabilir ve
"Tarama Listesini Temizle" ile liste boşaltılabilir (Görüntü 7).
Görüntü 7. Bir Yayın İçin
Ayrıntı Ekran Görüntüsü
Bileşik
Arama
- Başlık alanına göre
- Yazar
adı soyadına göre
- Konuya
göre
- ISBN
Numarasına göre
- Referans
Numarasına göre
- Tüm
Alanlara göre
VE (AND),
VEYA (OR), DEĞİL (NOT) operatörleri kullanılarak bileşik arama yapılabilir. Bu
moda giriş için "Bileşik Tarama" bağını tıklamak yeterlidir.
Görüntü 8. Bileşik Arama
Ekran Görüntüsü
VE
operatörü her iki alana da yazılan bilgiye uyan kayıtları bulur. VEYA
operatörü iki alana yazılan bilgilerden sadece herhangi birine uyan
kayıtları bulur. DEĞİL operatörü ise birinci alandaki bilgiye uyup ikinci
alandaki bilgiye uymayan kayıtların bulunup görüntülenmesine neden olur.
Gelişmiş
Arama
·
Başlık alanına göre
- Yazar
adı soyadına göre
- Konuya
göre
- ISBN
Numarasına göre
- Referans
Numarasına göre
- Tüm
Alanlara göre
=,
>, <, >=, <= operatörleri kullanılarak
gelişmiş arama yapılabilir. Bu moda giriş için "Gelişmiş Tarama"
bağını tıklamak yeterlidir.
Görüntü 8. Gelişmiş Arama
Ekran Görüntüsü
İlişkisel
alanından "Başlık", "Yazar", "Konu",
"Referans Numarası", "ISBN Numarası" ve "Yayın
Yeri" seçeneklerinden biri, ortadaki arama operatörleri kutusundan =,
>, <, >=, <= operatörlerinden biri seçilip yanlarındaki boş kutu
doldurulup "Ara" düğmesi tıklanarak gelişmiş arama yapılabilir
(Görüntü 9). Yukarıdaki örnek arama sonucunda gelen sonuç ekranı aşağıda
görülene benzerdir (Görüntü 10).
Görüntü 10. Gelişmiş Arama
Sonucu Ekran Görüntüsü
Örnek Sorgular:
İlişkisel: Başlık Operatör: = Sorgu: Mikrobilgisayarlarda basic
programlama / Yüksel Bek.
İlişkisel: Yazar Operatör: = Sorgu: Bek, Yüksel.
İlişkisel: Referans Numarası Operatör: = Sorgu: İŞL14472
Okuyucu
Hizmetleri İşlemleri
Okuyucu-Üye
Bilgileri
ÇÜPAC-WebCat’in okuyucu hizmetleri bölümü şimdilik sadece
okuyucunun ödünç almış olduğu kitaplar, borç-ceza durumu ve özel uyarıların
öğrenildiği bir modüle sahip bulunmaktadır. Okuyucu üye bilgilerine bir
kullanıcı ID’si ile erişilebilmektedir (Görüntü 11).
Görüntü
11. Okuyucu - Üye Bilgileri Ekran Görüntüsü
Üye
No:
Kütüphane tarafından verilen üye numarası. Bu alana üye numarası 7 basamak olarak
girilmelidir.
"Adı" ve "Soyadı" alanları da doldurulup
"Devam" düğmesini tıklanılır.
ÇÜPAC Kütüphaneler Geçit
Modülü
ÇÜPAC’ta
diğer ulusal ve uluslarası kütüphaneler ve bilgi kaynaklarına erişimi oldukça
kolaylaştırmış olab bir geçit modülü ve veritabanı bulunmaktadır. Bu
servislerde değişik kombinasyonlarda kütüphane sorgulamak ve erişmek mümkün
olabilmektedir.
Türk Kütüphaneleri:
Türkiye'de bulunan kütüphaneler sayfasına erişim sağlar.
Yabancı Kütüphaneler: Yabancı kütüphaneler sayfasına erişim sağlar.
Kütüphane Katalogları: Kütüphane katalogları sayfasına erişim sağlar.
Sanal Kütüphaneler: Sanal kütüphaneler sayfasına erişim sağlar.
Bilgi Servisleri/Sistemleri: Bilgi Servisleri/Sistemleri sayfasına erişim
sağlar.
Sonuç
ÇÜPAC’ı zaman içinde gelişip serpilecek olan ve Türk Kütüphane dünyasına yeni
gözlerini açan bir bebeğe benzetebiliriz. ÇÜPAC’ta hizmete girdiği Eylül
ayından bu yana 6500 civarında oturum açılmış olması, Web üyesi sayısının
600’ün üzerinde bulunması ümit vericidir. Üniversitede yapılan anket
çalışmaları, ÇÜPAC-WebCat’in önemli bir sorunu giderdiği yolunda olup
memnuniyet oranı %90’lardadır.
ÇÜPAC-WebCat’in
Üniversitemize sağlamış olduğu 75-100 bin ABD Doları civarındaki tasarruf bize
göre en önemli yarardır. Hepsinden önemli olan ise Üniversitemizin kendi
olanakları ile üretmiş olduğu ürünü kullanıyor olmanın gurur ve mutluluğunu
duymaktayız.
Çukurova Üniversitesi
ÇÜPAC-WebCat ile kazanmış olduğu deneyimleri tüm katalog sisteminin birkaç yıl
içinde tamamen yüksek verimli veritabanları ve sistemler üzerine taşıyacak yeni
bir proje ile devam ettirme kararı almış bulunmaktadır. Yeni ürünün
geliştirilmesi çalışmalarına Mayıs 2001 itibariyle başlanacaktır.
Kaynaklar
1.
İTÜ Kütüphanesi, Innopac Sistemi, http://papirus.library.itu.edu.tr/screens/mainmenutr.html.
2.
ODTÜ Kütüphanesi ,VTLS Sistemi, http://virtua.metu.edu.tr/
3.
Milli Kütüphane Veritabanı, ALEPH. http://kitap.mkutup.gov.tr:4500/ALEPH
4.
Anadolu Üniversitesi Kütüphanesi Veritabanı, KYBELE. http://kybele.anadolu.edu.tr
5.
Ankara Üniversitesi Kütüphanesi Veritabanı, BIL-SIS. http://bil-sis.ankara.edu.tr/
6.
YORDAM 2001. http://www.enes.com.tr
7.
Boston Univ., Web Based Library Catalog, http://www.cs.bu.edu/misc/wlc/about.html
8.
OCLC Online Computer Library Center, Inc. http://www.oclc.org/oclc/menu/t-home1.htm
9.
University of Wisconsin-Milwaukee, http://www.csd.uwm.edu/Library/voyager/voyager.html
10.
Innovative Interfaces, Inc. http://library.usask.ca/hywebcat/vendors/1.html
11.
Hywebcat, Online Library Catalogs Index, http://library.usask.ca/hywebcat/vendors/
12.
Hywebcat, Vendor Index. http://library.usask.ca/hywebcat/vendors.html
13.ÇÜPAC-WebCat.
http://cupac.cu.edu.tr